ترقى و تكامل ، ذاتى نحوهء وجود ماده و اتصاف به ماده و قوه و تحول شىء بالقوه به فعليات و كمالات نيز نحوهء وجود موجود در عالم ماده و استعداد است و شىء تا داراى ذات متحصل معرّا از جهت نقص نشود ، اين حركت متوقف نمىشود . ولى در طبايع و انواع ، همين حالت به حسب تفاوت در فطرت و طينت در انواع موجود در عالم زمان و مكان متفاوت است . و نيز بايد دانست كه تركيب جسم از ماده و صورت به معناى انضمام فعليت به قوه به اين معنا كه جهت قوه ، وجودى منحاز از صورت داشته باشد نيست ، وجود ، واحد و جهات ، متعدد است . و اين ، به بساطت و نفى تركيب نمىانجامد ، چون عقل ، از وجود واحد ، به اعتبار وجود دو جهت دو جزء جوهرى را انتزاع نمايد و ماده ، واقعيتى نظير جنس دارد و نسبت آن به صورت همان نسبت جنس به فصل است . دليل بر تركيب اتحادى ماده و صورت از مطالب گذشته به منصّه ظهور رسيد كه ماده و صورت به حسب وجود

--> محمد رضا بود و از قرارى كه مرحوم آقا جواد اراكى سلطان‌آبادى در سال 1325 شمسى اوايل طلبگى حقير را قم اين سطور تعريف كرد ، ميرزا صفا در مدرسه آقا ميرزا ابو الحسن معمار ساكن بود و شرح اشارات و تمهيد القواعد و فصوص درس مىداد ، ولى در اوايل جوانى ، انقلاب حال به او دست داد و درس را ترك كرد و با مرحوم مؤتمن السلطنه به خراسان آمد و مجاورت اختيار كرد . آقا سيد جواد عراقى كه حدود ده سال قبل در يكى از قراى مجاور شهر رى درگذشت در سال 1325 هجرى شمسى از معمّرين بود و قريب 90 سال از عمر او مىگذشت . او خود ساليان دراز در مدرسه ميرزا ابو الحسن ساكن بود و مىگفت اهل فن آقا ميرزا صفا را در تلاميذ درجهء اول آقا محمد رضا مىدانستند . حكيم صفا بعضى از مشكلات و برخى از مسائل مهم تصوف را در اشعارى كه به صورت سؤال و جواب طرح كرده وسائل و مجيب ، خود اوست عنوان نموده در آن تحقيق كرده است و كمتر كسى توجه به اين مهم دارد ، ايشان در مقام شرح و بيان اين مسأله خاتم ولايت عامه و مطلقه و به اعتبارى ولايت خاصه محمديه ، در اين كه خاتم ولايت مطلقه به اعتبارى و خاتم ولايت خاصّه به اعتبار ديگر مهدى موعود عليه السّلام است و عيسى عليه السّلام از مشكات ولايت او استفاضه نمايد ( و در اين مسأله در فهم كلمات محيى الدين بين ناظران و شارحان كلمات وى اختلاف است ) در صورت سؤال و جواب خيلى عالى اين مشكل را حل نموده است .